บทที่ 1ลมหายใจ (Liberty) — กฎข้อเดียวที่อธิบายทั้งเกม

หมากล้อมมีกฎแค่สองสามข้อ แต่ข้อที่ใช้บ่อยที่สุดคือ "ลมหายใจ" — จุดว่างที่ติดกับหมากในแนวตั้งและแนวนอน (ไม่นับแนวทแยง) เมื่อหมากหมดลมหายใจ หมากถูกยกออกจากกระดานทันที

• หมากที่ติดกันในแนวตั้ง/นอนกลายเป็นกลุ่มเดียว ใช้ลมหายใจร่วมกัน
• แนวทแยงไม่ทำให้หมากต่อกัน แต่มักจะ "ตัดไม่ขาด" ในทางปฏิบัติ
• ทักษะแรกที่ต้องฝึกให้คล่องคือการนับลมหายใจให้เร็วและแม่น — ทุกอย่างที่เหลือในหมากล้อมต่อยอดจากตรงนี้

บทที่ 2การจับกิน (Capture) และกฎห้ามฆ่าตัวตาย (Suicide)

เมื่อหมากฝ่ายตรงข้ามเหลือลมหายใจเดียว เรียกว่า "อาตาริ" การอุดจุดสุดท้ายคือการจับกิน

• ห้ามวางหมากลงในจุดที่ทำให้กลุ่มตัวเองหมดลมหายใจ (ฆ่าตัวตาย)
• ยกเว้น! ถ้าการวางนั้นจับกินคู่ต่อสู้ได้พอดี จะถือว่าถูกกติกา
• หมากที่ถูกจับไปเรียกว่า "เชลย" — กติกาญี่ปุ่นนับเชลยเป็นแต้มของฝ่ายที่จับ ส่วนกติกาจีนไม่นับเชลย แต่นับหมากที่เหลือบนกระดานแทน

บทที่ 3สองห้อง (Two eyes) = ชีวิต

นี่คือแนวคิดสำคัญที่สุดของหมากล้อมทั้งเกม กลุ่มหมากที่มี "ห้อง" แยกจากกันสองห้องขึ้นไป จะไม่มีวันถูกจับได้เลย เพราะคู่ต่อสู้ต้องอุดทั้งสองห้องพร้อมกัน ซึ่งทำไม่ได้

บทที่ 4ห้องปลอม (False eye) — กับดักของมือใหม่

ที่ว่างที่ดูเหมือนห้องแต่ไม่ใช่ เรียกว่าห้องปลอม เกิดเมื่อหมากที่ล้อมห้องนั้น "ไม่ได้ต่อกันจริง" คู่ต่อสู้จึงจับกินบางเม็ดออกแล้วห้องก็พังไปด้วย

• วิธีตรวจเร็ว ๆ: ดูจุดทแยงทั้งสี่ของห้อง ถ้ากลางกระดานคู่ต่อสู้ยึดได้ 2 จุดขึ้นไป = ห้องปลอม
• ถ้าอยู่ริมหรือมุม คู่ต่อสู้ยึดจุดทแยงได้เพียงจุดเดียวก็เป็นห้องปลอมแล้ว

บทที่ 5โคะ (Ko) — กฎที่ทำให้เกมไม่วนซ้ำ

โคะคือสถานการณ์ที่ทั้งสองฝ่ายกินกันไปมาได้ไม่รู้จบ กติกาจึงห้ามกินกลับทันที ต้องไปเดินที่อื่นก่อนหนึ่งตา (ตานั้นเรียกว่าหมากขู่ ภาษาญี่ปุ่นว่า kōdate)

• หมากขู่ที่ดีคือตาที่คู่ต่อสู้ไม่ตอบไม่ได้จริง ๆ
• ในแอปนี้ใช้กติกา "ห้ามซ้ำรูป" (Superko) ซึ่งครอบคลุมทั้งโคะธรรมดาและโคะซ้อน
• มือใหม่ให้หลีกเลี่ยงการสู้โคะไว้ก่อน จนกว่าจะนับแต้มเป็น

บทที่ 6นับแต้มตอนจบเกม (Counting) — กติกาญี่ปุ่นและจีน

เกมจบเมื่อทั้งสองฝ่ายผ่านติดกัน จากนั้นตกลงกันว่ากลุ่มไหนตาย ยกหมากตายออก แล้วนับ วิธีนับมีสองแบบหลัก ตัวเลขต่างกัน แต่เกือบทุกเกมให้ผลแพ้ชนะเหมือนกัน

• กติกาญี่ปุ่น: จุดว่างที่ล้อมไว้ + เชลย (หมากที่จับได้ระหว่างเกม และหมากตายที่ยกออกตอนจบ) · โคมิ 6.5
• กติกาจีน: จุดว่างที่ล้อมไว้ + หมากของตัวเองที่ยังอยู่บนกระดาน ไม่นับเชลย · โคมิ 7.5
• จุดที่ไม่มีใครล้อม (ดาเมะ) ไม่นับให้ใคร
• หมากตายไม่ต้องจับให้หมดก่อนจบเกม ถ้าทั้งสองฝ่ายตกลงกันว่าตาย ก็ยกออกได้เลย

บทที่ 7จาก 9×9 ไป 13×13 และ 19×19

กระดานเล็กไม่ใช่ของเด็กเล่น แต่ฝึกคนละทักษะ บน 9×9 เกือบทุกตาติดกับการปะทะ จึงฝึกการอ่านและชีวิต–ตาย ส่วน 19×19 มีที่ว่างพอให้ทิศทางและการเปิดเกมมีความหมาย 13×13 อยู่ตรงกลาง

• 9×9: เกมสั้น ฝึกนับลมหายใจ จับกิน และเล่นให้จบเกม — เหมาะช่วงแรก
• 13×13: ฝึกเปิดเกมที่มุมและการขยายบนริม
• 19×19: ทิศทาง การตัดสินใจทั้งกระดาน และโจเซกิ เริ่มสำคัญพอ ๆ กับการอ่าน
• ย้ายขึ้นเมื่อเล่นจบเกมบนกระดานเดิมได้เป็นประจำและนับแต้มเองได้ ไม่ต้องรอให้ชนะเยอะ — แต่กลับมาเล่น 9×9 เป็นระยะเพื่อฝึกการอ่าน

บทที่ 8อ่านก่อนเดิน (โยมิ-Yomi) — สามขั้นที่ใช้ได้ทุกตำแหน่ง

การอ่าน (โยมิ-Yomi · 読み) คือการเดินหมากในหัวโดยไม่วางลงบนกระดาน คนที่อ่านเก่งไม่ได้เห็นไกลกว่าคนอื่นมาก แต่เขาอ่านเป็นระบบ — ไม่ข้ามขั้น และไม่หลอกตัวเองว่าคู่ต่อสู้จะตอบแบบที่เราอยากให้ตอบ

• 1. หาตาที่เป็นไปได้ (Candidate move) — สองถึงสามตา ไม่ใช่ตาแรกที่เห็นตาเดียว เริ่มจากตาที่บีบที่สุด: อาตาริ จุดที่ลดลมหายใจ จุดสำคัญของรูป
• 2. หาตาตอบที่แรงที่สุดของเขา — ไม่ใช่ตาตอบที่เราหวัง ถามตัวเองว่า "ถ้าฉันเป็นเขา ฉันจะหนีทางไหน จะต่อหาเพื่อนไหม จะกินกลับได้ไหม"
• 3. นึกภาพกระดานหลังจบสาย แล้วนับใหม่ — นับลมหายใจของทั้งสองฝ่ายบนภาพในหัว ถ้ายังตอบไม่ได้ว่าใครได้เปรียบ ให้อ่านต่ออีกหนึ่งรอบ ถ้าได้คำตอบแล้วค่อยกลับไปลองตาที่เป็นไปได้ตาถัดไป

สังเกตว่าคำตอบไม่ได้มาจากการ "รู้สึก" ว่าตาไหนดีกว่า แต่มาจากการถามว่าขาวจะหนีไปทางไหน — อาตาริที่ถูกคือด้านที่ไล่เขาออกห่างจากเพื่อน และไล่ไปหาขอบหรือหมากของเรา

• อ่านเป็นภาพ ไม่ใช่เป็นคำ: อย่าท่องว่า "ฉันลงตรงนี้ เขาลงตรงนั้น" ให้เห็นหมากวางอยู่จริงในหัว แล้วนับลมหายใจบนภาพนั้น
• ตาตอบที่แรงที่สุดมักเป็นหนึ่งในสามแบบ: หนีออกทางที่โล่ง · ต่อหาเพื่อน · อาตาริหรือกินหมากของเรากลับ — ตรวจครบสามแบบก่อนสรุป
• อ่านสั้นแต่ครบ ดีกว่าอ่านยาวแต่ข้าม: สามตาที่อ่านครบทุกทางตอบ แม่นกว่าสิบตาที่อ่านสายเดียว
• ไม่แน่ใจ อย่าเดิน: ถ้าอ่านไม่จบในเกมจริง เลือกตาที่ปลอดภัยไว้ก่อน แล้วค่อยกลับมาอ่านตำแหน่งนั้นตอนทบทวนเกม

บทที่ 9บันได (Ladder) — ไล่จนสุดกระดาน

บันได (ชิโจ) คือการอาตาริซ้ำ ๆ จนหมากคู่ต่อสู้วิ่งชนขอบกระดานแล้วถูกจับทั้งแถว หัวใจคือ "อาตาริให้ถูกด้าน" ถ้าเลือกผิดด้าน หมากจะหลุดออกไปกลางกระดานและกลายเป็นหายนะ

บทที่ 10ตาข่าย (Net) — จับกินที่อาตาริแล้วหนีได้

บางครั้งอาตาริไม่ได้ผล เพราะหมากที่หนีมีทางไป หรือมีหมากของเขารอขวางบันไดอยู่ ตาข่าย คือการไม่แตะหมากตรง ๆ แต่วางหมากห่างออกไปแบบทแยง ปิดทางหนีไว้ล่วงหน้า หมากในตาข่ายยืดออกทางไหนก็ถูกอาตาริแล้วจับ

• ก่อนอาตาริ ถามก่อนว่าหมากนั้นหนีไปไหนได้ — ถ้าหนีได้ อาตาริคือการไล่ให้เขาแข็งขึ้น
• จุดตาข่ายมักอยู่ห่างจากหมากที่จะจับแบบทแยง ตรงทางที่เขาจะหนี
• ตาข่ายได้ผลกับหมากที่มีลมหายใจน้อย — ถ้ามีสามจุดขึ้นไป มักหลุด
• ใช้ได้แม้มีหมากขวางบันได เพราะไม่ต้องไล่ไปไกล

บทที่ 11อาตาริสองทาง (Double atari) — ขู่สองที่ด้วยตาเดียว

ถ้าตาเดียวอาตาริหมากสองกลุ่มพร้อมกัน คู่ต่อสู้ช่วยได้แค่กลุ่มเดียว อีกกลุ่มถูกกิน นี่คือเทคนิคที่เรียบที่สุดและใช้บ่อยที่สุดในการจับกิน — แต่มีกับดักหนึ่งข้อที่ต้องตรวจทุกครั้ง

• มองหาหมากของคู่ต่อสู้สองกลุ่มที่เหลือสองลมหายใจ และมีจุดร่วมกันหนึ่งจุด
• ก่อนเล่น ตรวจหมากของตัวเองที่ใช้ขู่: ถ้ามันเหลือลมหายใจเดียว คู่ต่อสู้จะกินมันแทนการหนี
• ถ้าคู่ต่อสู้กินหมากที่ขู่อยู่ได้ อาตาริสองทางก็ไม่มีผล

บทที่ 12กรอกยาพิษ (Throw-in) — เสียหนึ่งเพื่อได้ทั้งกลุ่ม

กรอกยาพิษคือการวางหมากในจุดที่คู่ต่อสู้กินได้ทันที ฟังดูเหมือนเสียเปล่า แต่หลังเขากิน รูปของเขาจะเสียไป — ลมหายใจไม่พอจนถูกจับทั้งกลุ่ม หรือที่ว่างที่ดูเหมือนสองห้องยุบเหลือห้องเดียว

• สัญชาตญาณผิดของมือใหม่คือ "เสียหมากเปล่า" — จริง ๆ แล้วหมากหนึ่งเม็ดแลกทั้งกลุ่มคือกำไรมหาศาล
• มองหาจุดที่ถ้าเขากินแล้ว หมากของเขาจะไปอุดลมหายใจของตัวเอง — นั่นคือจุดกรอกยาพิษ
• หลังโยนแล้ว ให้ดูว่าคู่ต่อสู้กินแล้วเหลือลมหายใจเท่าไร และเหลือรูปอะไร — ถ้าลมหายใจไม่พอหรือเหลือห้องเดียว เขาตาย

บทที่ 13เทสึจิ (Tesuji) — ตาเด็ดที่มีชื่อเรียก

เทสึจิ (Tesuji · 手筋) คือตาที่ดีที่สุดในจังหวะคับขัน มักดูแปลกหรือดูเหมือนเสียเปรียบ แต่ได้ผลเกินคาด หลายแบบเกิดซ้ำจนมีชื่อเรียก — รู้ชื่อแล้วตาจะมองเห็นเร็วขึ้น เพราะสมองจำเป็นรูป ไม่ต้องอ่านใหม่ทุกครั้ง

• บันได — อาตาริไล่เป็นขั้นจนชนขอบ (บท 5)
• ตาข่าย — ไม่อาตาริ แต่ครอบทางหนีไว้ห่าง ๆ (บท 36)
• อาตาริสองทาง — ขู่สองกลุ่มด้วยตาเดียว (บท 41)
• กรอกยาพิษและกินกลับ — ยอมให้กินหนึ่งเม็ด แล้วกินคืนทั้งกลุ่ม (บท 14)
• นากาเดะ — เล่นจุดกลางของที่ว่าง ทำให้เหลือห้องเดียว (บท 38)
• ไล่ต่อไม่ทัน — อาตาริให้เขาต่อหนีได้ แต่ต่อแล้วทั้งก้อนยังเหลือลมเดียว (บทนี้)

ไล่ต่อไม่ทัน (Oiotoshi · 追い落とし) เป็นแบบที่มือใหม่พลาดบ่อยทั้งสองฝั่ง — ฝ่ายรับคิดว่า "ต่อแล้วรอด" ส่วนฝ่ายรุกไม่เห็นว่าการอาตาริจากด้านที่ดูผิดคือด้านที่ถูก

• วิธีมองหา: หมากของเขาที่เหลือสองลม และอยู่ใกล้หมากเขาอีกเม็ดที่ลมน้อย — ลองอาตาริให้เขาต่อเข้าหากัน แล้วนับลมของทั้งก้อน
• ฝั่งรับ: ก่อนต่อหนี ให้นับลมของก้อนหลังต่อก่อนเสมอ ถ้าเหลือหนึ่ง ต่อไปก็ตายใหญ่กว่าเดิม ยอมเสียเม็ดเดียวดีกว่า
• เทสึจิที่ยังไม่มีบทแยก แต่ควรรู้ชื่อ: แทรก (Wedge) ตรงช่องระหว่างหมากเขา · หนีบ (Hasami-tsuke) ด้านในของหมากสองเม็ด · กินใต้หมาก เล่นซ้ำในจุดที่ถูกกินไป

บทที่ 14ลมหายใจไม่พอ (Damezumari) — จุดที่อยากเดินแต่เดินไม่ได้

ลมหายใจไม่พอ (Damezumari · 駄目詰まり) คือสภาพที่กลุ่มมีลมหายใจน้อยจนเดินจุดที่อยากเดินไม่ได้ — ลงไปแล้วถูกอาตาริเอง หรือลงไม่ได้เลยเพราะเป็นการฆ่าตัวตาย มันเป็นต้นเหตุของเทคนิคหลายแบบ เช่นไล่ต่อไม่ทัน (บท 50) และกรอกยาพิษ (บท 14) ใช้ได้ทั้งเป็นอาวุธและเป็นกับดักของตัวเอง

• ก่อนอาตาริ นับลมของตัวเองด้วย — ถ้าหมากที่ลงไปเหลือลมเดียว อาตารินั้นคือการยื่นหมากให้เขากิน
• ฝ่ายที่ลมหายใจไม่พอเดินจุดที่ต้องเดินไม่ได้ — ต่อหนีไม่ได้ ตัดไม่ได้ ใช้จุดนี้ไล่เขาได้ (ภาพที่สาม)
• กันลมหายใจไม่พอของตัวเอง: หลังจากกลุ่มถูกล้อมใกล้ ๆ ต่อให้แน่นไว้ก่อนสักตา ดีกว่าปล่อยให้ลมน้อยแล้วเดินอะไรไม่ได้ตอนสำคัญ
• แข่งลมหายใจ: ฝ่ายที่ต้องเข้าไปอุดลมแต่ลงแล้วลมหายใจไม่พอเอง ต้องอุดลมนอกหรือเตรียมก่อน (บท 47)

บทที่ 15นับลมหายใจ (Liberty) ให้เป็นก่อนปะทะ

การปะทะทุกครั้งตัดสินด้วยเลขจำนวนเดียว คือลมหายใจ คนที่นับได้เร็วกว่าชนะ ไม่ใช่คนที่กล้ากว่า

• นับก่อนเดินเสมอ: กลุ่มฉันกี่ลมหายใจ กลุ่มเขากี่ลมหายใจ
• ลมหายใจร่วม (จุดที่ติดทั้งสองกลุ่ม) นับให้ฝ่ายที่อุดทีหลังเสมอ
• ถ้าฉันมีน้อยกว่าเขา 2 ขึ้นไป อย่าเข้าไปสู้ — ไปทำอย่างอื่น
• ถ้าเท่ากันและมีลมหายใจร่วมไม่เกินหนึ่งจุด คนที่เดินก่อนชนะ — ถ้าลมหายใจร่วมมีตั้งแต่สองจุด ผลอาจเป็นเซกิ (ดูบท 15)

บทที่ 16แข่งลมหายใจ (เซไม-Semeai) — กฎที่ใช้ได้จริง

เมื่อสองกลุ่มหนีไม่ได้ทั้งคู่ และไม่มีใครทำสองห้องได้ เกมจะกลายเป็นการแข่งอุดลมหายใจล้วน ๆ ซึ่งมีสูตรตายตัว

• นับสามอย่าง: ลมหายใจนอกของฉัน (a) · ลมหายใจนอกของเขา (b) · ลมหายใจร่วม (s)
• อุดลมหายใจนอกของเขาก่อนเสมอ ห้ามแตะลมหายใจร่วมจนกว่าจะหมดทางเลือก
• ถ้าไม่มีใครมีห้องและฉันเดินก่อน: a ≥ b + s − 1 → ฉันชนะ · b ≥ a + s → ฉันแพ้ · นอกนั้นเป็นเซกิ ไม่มีใครจับใครได้
• ลมหายใจร่วมยิ่งเยอะ ยิ่งชนะยาก — ร่วมหนึ่งจุด ใครมีลมหายใจมากกว่าก็ชนะ แต่ร่วมตั้งแต่สองจุด ต้องนำเรื่องลมหายใจนอกอยู่มากถึงจะชนะ ไม่งั้นได้แค่เซกิ
• ถ้าฝ่ายหนึ่งมีห้องแต่อีกฝ่ายไม่มี ลมหายใจร่วมทั้งหมดนับเป็นของฝ่ายที่มีห้อง — ฝ่ายไม่มีห้องอุดจุดร่วมเมื่อไหร่ก็อุดลมหายใจตัวเองไปด้วย ส่วนฝ่ายที่มีห้องไม่ต้องแตะจุดร่วมเลย กฎในข้อก่อนหน้าจึงใช้ไม่ได้

บทที่ 17แข่งลมหายใจ (เซไม-Semeai) เมื่อฝ่ายหนึ่งมีห้อง (Eye)

กฎในบท 15 ใช้กับกรณีที่ไม่มีใครมีห้อง ถ้าฝ่ายหนึ่งมีห้องแม้แค่ห้องเดียว สถานการณ์เปลี่ยนไปทั้งหมด เพราะลมหายใจร่วมจะนับเป็นของฝ่ายที่มีห้อง

• มีห้องแค่ห้องเดียวก็ได้เปรียบมาก — ถ้าแข่งลมหายใจอยู่ ให้ทำห้องก่อนถ้าทำได้
• ฝ่ายที่มีห้องไม่ต้องแตะจุดร่วมเลย อุดแค่ลมหายใจนอกของอีกฝ่ายพอ
• ถ้าทั้งสองฝ่ายมีห้องคนละห้อง กลับมานับแบบบท 15 โดยไม่นับจุดในห้อง

บทที่ 18เซกิ (Seki) — อยู่ร่วมกันโดยไม่มีใครกินใคร

บางครั้งสองกลุ่มที่ไม่มีสองห้องทั้งคู่ กลับอยู่รอดด้วยกันได้ เพราะใครลงมือก่อนคนนั้นตายก่อน สภาพนี้เรียกว่าเซกิ

• เงื่อนไขทั่วไป: ทั้งสองกลุ่มแบ่งลมหายใจร่วมกัน 2 จุด และไม่มีใครมีห้องพอ
• ในกติกาญี่ปุ่น พื้นที่ในเซกิไม่นับเป็นแต้มของใคร
• อย่าเผลอไปอุดลมหายใจร่วมในเซกิ — เท่ากับฆ่าตัวเอง
• เมื่อเห็นเซกิแล้วให้ปล่อยไว้ ไปเล่นที่อื่นทันที

บทที่ 19รูปตาย 4–6 ช่อง ที่ต้องจำ (Dead shapes)

พอที่ว่างใหญ่ขึ้น การเดาว่าเป็นหรือตายจะผิดบ่อยมาก แต่รูปมาตรฐานมีไม่กี่แบบ จำได้แล้วใช้ได้ทั้งชีวิต

• สี่ช่องเรียง = รอด (คู่ต่อสู้เดินก่อนก็ยังรอด)
• สี่ช่องงอ (L) = รอด — ยกเว้นที่มุมกระดาน ซึ่งมีรูปงอแบบหนึ่งที่ถือว่าตาย (Bent four in the corner)
• สี่ช่องจัตุรัส = ตาย เสมอ ไม่ว่าใครเดินก่อน
• สี่ช่องรูปที = ใครเดินจุดกลางก่อนคนนั้นชนะ
• ห้าช่องเรียง = รอด · ห้าช่องอ้วน และ ห้าช่องกากบาท = ใครเดินจุดสำคัญก่อนชนะ
• หกช่องเรียง และ หกช่อง 2×3 = รอด

บทที่ 20นากาเดะ (Nakade) — จุดสำคัญของที่ว่างสามช่อง

กลุ่มที่มีที่ว่างข้างในสามช่องติดกัน จะรอดหรือตายขึ้นกับจุดเดียว คือจุดกลางของที่ว่าง ใครได้ก่อนคนนั้นชนะ การที่ฝ่ายรุกวางหมากลงจุดนั้นเพื่อไม่ให้แบ่งเป็นสองห้อง เรียกว่านากาเดะ

• เห็นที่ว่างสามช่องเมื่อไหร่ ถ้าเป็นฝ่ายรอดให้ยึดจุดกลางทันที อย่ารอ
• ถ้าเป็นฝ่ายฆ่า หมากที่วางลงไปถูกกินก็ไม่เป็นไร — หลังกิน ที่ว่างที่เหลือยังเป็นห้องเดียว
• ที่ว่างสี่และห้าช่องบางรูปก็ใช้นากาเดะได้ ดูบท 16

บทที่ 21ชีวิตที่มุม (Corner life) — จุด 2-1 และรูปที่ผลไม่เหมือนกลางกระดาน

มุมกระดานมีขอบสองด้าน ที่ว่างเท่ากันจึงทำห้องได้ยากกว่า รูปที่รอดกลางกระดานอาจกลายเป็นโคะหรือตายเมื่ออยู่ที่มุม และจุดสำคัญที่เจอซ้ำแล้วซ้ำอีกคือ จุด 2-1 — อยู่บนเส้นที่หนึ่งนับจากขอบด้านหนึ่ง และเส้นที่สองนับจากขอบอีกด้าน (B1 หรือ A2 ที่มุมล่างซ้าย)

• เจอกลุ่มที่มุม ลองจุด 2-1 ก่อน — ทั้งตอนฆ่าและตอนทำให้รอด จุดเดียวกันนี้สำคัญกับทั้งสองฝ่าย
• อย่าใช้ผลจากกลางกระดานตรง ๆ — สี่ช่องงอที่รอดเสมอกลางกระดาน กลายเป็นโคะที่มุม
• ที่มุมรูปเล็กลงหนึ่งขั้น — ถ้าไม่แน่ใจ ให้คิดว่ากลุ่มที่มุมอ่อนกว่ากลุ่มขนาดเท่ากันที่ริม และที่ริมอ่อนกว่ากลางกระดาน
• รูปใหญ่ที่มีชื่อ เช่นรูปตัว L และไม้ฉากช่างไม้ ผลขึ้นกับลมหายใจข้างนอกด้วย ต้องอ่านทีละตำแหน่ง — บทนี้จึงไม่สรุปเป็นกฎ

บทที่ 22ชีวิตบนริม (Side life) — หกตายแปดรอด

กลุ่มที่ถูกกดอยู่บนแถวสองตามริมกระดาน มีที่ว่างแค่แถวหนึ่งข้างใต้ จะรอดหรือตายขึ้นกับความยาว หลักที่จำง่ายคือ "หกตาย แปดรอด" — ขาวเรียงหกเม็ดบนแถวสองที่ถูกดำปิดหัวท้ายตายแม้ได้เดินก่อน แปดเม็ดรอดแม้ดำเดินก่อน และเจ็ดเม็ดคนเดินก่อนเป็นคนตัดสิน

• ใช้ตอนบุกและตอนถูกบุก: ถ้ากลุ่มของเราถูกกดลงแถวสองและยาวไม่ถึงเจ็ด อย่าหวังว่าจะทำห้องตามริม ต้องหนีออกหรือหาที่ทำห้องที่อื่น
• เจ็ดเม็ดคือจุดตัดสิน: ถ้าอีกฝ่ายยังไม่ได้ปิด ต้องรีบเดินที่กลุ่มนี้ก่อน (งานด่วน · บท 8)
• เงื่อนไขของหลักนี้: ดำปิดหัวท้ายแล้วและกำแพงดำแข็ง — ถ้าหัวท้ายยังเปิด หรือกำแพงดำมีจุดอ่อน ผลเปลี่ยนได้ ต้องอ่านเอง
• แถวสาม: ที่ว่างสองแถวทำห้องง่ายกว่ามาก กลุ่มสั้นกว่านี้ก็รอดได้ แต่เครื่องแก้โจทย์ของแอปยังค้นรูปแถวสามไม่จบ บทนี้จึงไม่ให้ตัวเลข

บทที่ 23มิอาอิ (Miai) — สองจุดที่แลกกันได้

มิอาอิคือสองจุดที่มีค่าเท่ากันสำหรับเรา ถ้าคู่ต่อสู้เอาจุดหนึ่งไป เราเอาอีกจุด ผลลัพธ์ไม่ต่างกัน จึงไม่ต้องรีบเล่นจุดไหนก่อน — ใช้ได้ทั้งเรื่องชีวิต การเชื่อมหมาก และการเลือกจุดใหญ่

• กลุ่มที่มีสองทางทำตา และสองทางนั้นเป็นมิอาอิ ถือว่ารอดแล้ว ไม่ต้องเดินเพิ่ม
• หมากที่ต่อกันได้สองทาง ก็ตัดไม่ขาด — เหมือนปากเสือกับไม้ไผ่ในบท 6 และ 29
• ตอนเปิดเกม ถ้ามีจุดใหญ่สองจุดที่ใหญ่พอ ๆ กัน ไม่ต้องรีบ คู่ต่อสู้เอาจุดหนึ่ง เราเอาอีกจุด
• ถ้าคู่ต่อสู้เล่นจุดหนึ่งในมิอาอิ ต้องตอบอีกจุดทันที — ไม่งั้นเสียทั้งคู่

บทที่ 24รูปทรงดีและรูปทรงเลว (Good shape · Bad shape)

หมากล้อมระดับคิวแพ้กันที่รูปทรงมากกว่าแพ้กันที่การอ่าน รูปทรงเลวคือหมากที่ใช้เม็ดเปลืองแต่ได้ลมหายใจน้อย

• สามเหลี่ยมโง่: หลีกเลี่ยงเสมอ เว้นแต่จำเป็นเพื่อชีวิตหรือจับกิน
• ปากเสือ: รูปป้องกันที่ดีที่สุดรูปหนึ่ง คู่ต่อสู้เข้ามาตรงกลางก็โดนจับ
• ก้าวเดียว (Ikken tobi): ก้าวห่างหนึ่งช่อง ตัดได้ยากและเดินเร็ว — "ก้าวเดียวไม่มีตาเสีย"

บทที่ 25รูปทรงระดับกลาง (Shape)

นอกจากสามเหลี่ยมโง่และปากเสือ ยังมีรูปมาตรฐานอีกไม่กี่แบบที่ใช้ซ้ำ ๆ ตลอดเกม

• ไม้ไผ่ — สองคู่ขนานกัน ตัดไม่ขาดเด็ดขาด
• ตาม้า — เร็วแต่มีจุดตัด ใช้เมื่อกำลังหนี
• เทเบิลเชป — รูปที่แน่นและคุมพื้นที่ได้ดี
• จุดหัวของสองเม็ด — ถ้าคู่ต่อสู้มีหมากสองเม็ดเรียงกัน จุดหัวคือจุดที่แพงที่สุด

บทที่ 26ฮังมา (Haengma) — เดินหมากให้เร็วโดยไม่ถูกตัด

ฮังมา (Haengma · 행마) เป็นคำเกาหลี แปลว่า "การเดินของหมาก" — คือวิธีวางหมากเม็ดใหม่ให้เชื่อมกับเม็ดเดิม ยิ่งวางห่างยิ่งไปได้เร็ว แต่ก็ยิ่งมีช่องให้อีกฝ่ายตัด ทุกตาที่หนีหรือขยายออกไปจึงเป็นการเลือกระหว่าง "เร็ว" กับ "ไม่ขาด"

• ต่อตรง — ตัดไม่ได้เลย แต่ช้าที่สุด
• ทแยง (โคสุมิ) — มีจุดตัดสองจุด เขาตัดจุดหนึ่ง เราต่ออีกจุด (มิอาอิ · บท 42) จึงตัดไม่ขาด
• ไม้ไผ่ และปากเสือ — รูปที่ตัดไม่ขาดเช่นกัน (บท 29)
• กระโดดหนึ่งช่อง — เขาแทรกตรงกลางได้ แต่หมากที่แทรกเข้ามามักอ่อนเสียเอง
• ตาม้า (เคมะ) — เร็วกว่า แต่มี "เอว" สองจุดที่เขาเข้ามาตัดได้
• กระโดดสองช่อง และตาม้าใหญ่ — เร็วที่สุด ตัดง่ายที่สุด ใช้เมื่ออยู่ไกลจากหมากของเขา

• กำลังหนี: ใช้รูปเร็ว (กระโดดหนึ่งช่อง ตาม้า) เพราะช้าหนึ่งตาอาจถูกล้อม
• ใกล้หมากที่แข็งของเขา: ใช้รูปแน่น (ต่อตรง ทแยง) เพราะรูปเร็วจะถูกตัดตรงเอว
• ก่อนวางทุกครั้ง: หาจุดตัดของรูปนั้น แล้วถามว่า "ถ้าเขาตัดตรงนี้ เราสู้ได้ไหม" ถ้าไม่ได้ ให้ใช้รูปที่แน่นขึ้นหนึ่งขั้น

บทที่ 27หนา (Thickness) และบาง (Thin)

ความหนาคือกำแพงที่ไม่มีจุดอ่อน มันมีค่ามาก แต่มีค่าในทางที่คนส่วนใหญ่เข้าใจผิด

• ความหนามีไว้โจมตี ไม่ใช่มีไว้ล้อมพื้นที่ — ท่องประโยคนี้ให้ขึ้นใจ
• อย่าเล่นใกล้กำแพงหนา ไม่ว่าของเราหรือของเขา
• ถ้ามีกำแพงหนา ให้ไล่คู่ต่อสู้เข้าหามัน แล้วเก็บกำไรจากการไล่
• รูปบางคือรูปที่มีจุดตัด — ปิดจุดตัดก่อนจะโดนใช้เสมอ

บทที่ 28อาจิ (Aji) — ศักยภาพที่ยังไม่ตาย

หมากที่ดูเหมือนตายแล้วมักยังมีประโยชน์ซ่อนอยู่ เรียกว่าอาจิ การรู้จักเก็บอาจิไว้และรู้จักใช้มันให้ถูกเวลา เป็นทักษะระดับคิวปลาย

• อย่ารีบไปช่วยหมากที่ตายแล้ว — การเดินเพิ่มจะทำลายอาจิที่เหลืออยู่
• อาจิใช้เป็นหมากขู่ในการสู้โคะได้ดีมาก
• ในทางกลับกัน ถ้ามีหมากคู่ต่อสู้ค้างอยู่ในพื้นที่เรา ให้เก็บกวาดตอนท้ายเกมก่อนที่เขาจะใช้

บทที่ 29ทำไมต้องเปิดเกมที่มุม

ไม่ใช่ธรรมเนียม แต่เป็นคณิตศาสตร์ มุมมีขอบกระดานช่วยล้อมให้สองด้าน ริมช่วยหนึ่งด้าน กลางไม่ช่วยเลย

• ลำดับการเปิดเกม: มุม → ริม → กลาง
• จุดเปิดมุมมาตรฐานคือ 4-4 (จุดดาว) และ 3-4
• ถ้าไม่รู้จะเดินไหนตอนต้นเกม ให้ถามว่า "มุมไหนยังไม่มีใครยึด"

บทที่ 30ทิศทางการเล่น (Direction of play)

บทที่คนส่วนใหญ่ข้าม แต่คือตัวแบ่งระหว่างระดับคิวกับดั้ง คำถามไม่ใช่ "ตานี้ดีไหม" แต่คือ "ด้านไหนของกระดานใหญ่กว่ากัน"

• เล่นด้านที่ตัวเองมีหมากรออยู่แล้ว — ให้หมากเก่าทำงาน
• อย่าเล่นใกล้กำแพงหนา ไม่ว่าจะของตัวเองหรือของคู่ต่อสู้
• ถ้าคู่ต่อสู้มีกำแพงด้านหนึ่ง ให้ไปเล่นอีกด้านเสมอ
• ก่อนเดินทุกตาในช่วง 40 ตาแรก ถามตัวเอง 3 วินาที: "ด้านไหนใหญ่กว่า"
• งานด่วน (Kyuba) ก่อนงานใหญ่ (Oba): ก่อนถามว่าด้านไหนใหญ่ ให้ถามก่อนว่ามีจุดที่ "รอไม่ได้" ไหม — กลุ่มอ่อน (ของเราหรือของเขา) ที่ตาเดียวเปลี่ยนเป็นตายหรือรอด หรือจุดตัดที่ทำให้หมากเราขาดเป็นสองกลุ่มอ่อน ตาแบบนี้มาก่อนการขยายจุดใหญ่บนริมเสมอ เพราะงานใหญ่ยังรอได้ แต่งานด่วนพลาดแล้วเสียทั้งกลุ่ม · แท็บรุกและรับในหน้าตาไหนใหญ่กว่าคือจุดแบบนี้จากเกมจริง

บทที่ 31ฟุเซกิ (Fuseki) — วางหมากชุดแรกให้ทำงานร่วมกัน

ฟุเซกิคือช่วงเปิดเกมทั้งกระดาน ไม่ใช่แค่มุมใดมุมหนึ่ง คำถามหลักคือหมากชุดแรกของเราทำงานร่วมกันหรือยัง ถ้าแต่ละเม็ดต่างคนต่างอยู่ ความได้เปรียบจากการเดินก่อนก็หายไป

• ยึดมุมก่อน แล้วขยายไปริมในทิศที่หมากเราช่วยกันได้ (บท 7 และ 8)
• เลือกโครงเปิดเกมหนึ่งแบบแล้วใช้ซ้ำหลายสิบเกม จะเข้าใจลึกกว่าลองทุกแบบ
• ถ้าคู่ต่อสู้แยกหมากเราออกจากกัน ให้เลือกด้านที่ใหญ่กว่า อย่าพยายามรักษาทุกด้าน

บทที่ 32โจเซกิ (Joseki): บุกจุด 3-3 (ซันซัน-San-san) ใต้จุดดาว (Hoshi)

นี่คือหนึ่งในโจเซกิที่พบบ่อยที่สุดในเกมสมัยใหม่ หัวใจของมันคือการแลกเปลี่ยน: ขาวได้พื้นที่มุมที่แน่นอน ดำได้กำแพงด้านนอก

• ดำต้องเลือกว่าจะปิดด้านไหน — ปิดด้านที่ตัวเองมีหมากรออยู่แล้วเสมอ
• เมื่อได้กำแพงมาแล้ว ห้ามเอากำแพงไปล้อมพื้นที่ ให้ใช้มันไล่คู่ต่อสู้
• ในลำดับตามแผนภาพ ขาวเป็นคนเดินตาสุดท้าย และในเกมจริงที่แอปนับได้ ดำมักไปเล่นที่อื่นได้เลย — ขาวได้มุมที่แน่นอน ดำได้กำแพงกับจังหวะเดิน ต้องใช้ทั้งสองอย่างให้คุ้ม
• ถ้าดำไม่มีหมากรออยู่เลยทั้งสองด้าน การให้ขาวบุก 3-3 มักไม่คุ้ม

บทที่ 33โจเซกิ (Joseki): เข้าประชิด (คาการิ-Kakari) และการหนีบ (ฮาซามิ-Hasami)

เมื่อคู่ต่อสู้เข้าประชิดมุมของเรา มีสามทางเลือกหลัก และการเลือกขึ้นกับว่ามีหมากอะไรรออยู่รอบ ๆ

• ตอบด้วยตาม้า — ปลอดภัย คุมมุม เหมาะเมื่อไม่มีหมากรอ
• หนีบ (ฮาซามิ-Hasami) — รุก เหมาะเมื่อมีหมากของเรารออยู่ด้านนั้นพอดี
• เทนุกิ — ไม่ตอบเลย เหมาะเมื่อมีจุดที่ใหญ่กว่าอยู่ที่อื่น
• กฎง่าย ๆ: หนีบเมื่อการหนีบนั้นทำงานร่วมกับหมากที่มีอยู่แล้ว ไม่ใช่หนีบเพราะอยากสู้

บทที่ 34โจเซกิ (Joseki): จุด 3-4 (โคโมกุ-Komoku)

จุด 3-4 (โคโมกุ-Komoku · 小目) อยู่บนเส้นที่สามจากขอบด้านหนึ่ง และเส้นที่สี่จากอีกด้าน ต่างจากจุดดาวตรงที่มัน "เอียง" — ฝั่งเส้นสามเน้นพื้นที่มุม ฝั่งเส้นสี่เปิดทางออกสู่ริม คู่ต่อสู้จึงมักเข้าประชิดจากฝั่งที่เปิด และถ้าไม่มีใครมาประชิด ตาถัดไปที่นิยมคือปิดมุม (ชิมาริ-Shimari) ให้มุมเป็นของเราเกือบแน่นอน

• ดูว่าฝั่งไหนสำคัญกว่า: ทั้งสองลำดับดำเลือกเอามุมกับริมซ้าย และยอมให้ขาวหันกำแพงไปทางขวา — ถ้าทางขวามีหมากดำรออยู่ กำแพงของขาวจะมีค่าน้อย ลำดับนี้จึงดีสำหรับดำ ถ้าไม่มี ควรพิจารณาลำดับอื่น (บท 21)
• หนีบได้ด้วย: เมื่อขาวประชิดตาม้า ดำหนีบจากอีกฝั่ง (เช่นที่ H16) ได้เหมือนจุดดาว (บท 20) — เลือกหนีบเมื่อการหนีบทำงานร่วมกับหมากที่มีอยู่
• ปิดมุมก่อน: จุด 3-4 ที่ปิดมุมแล้ว (a b หรือ c ในภาพแรก) บุกมุมได้ยากมาก — ถ้าคู่ต่อสู้ปล่อยให้ปิด ได้มุมแทบฟรี
• จำความหมาย ไม่ใช่ลำดับ: แต่ละตาในโจเซกิตอบคำถามว่า "ใครได้ด้านไหน" — เข้าใจแล้วจะรู้เองว่าเมื่อคู่ต่อสู้เดินนอกตำรา ควรตอบอย่างไร

บทที่ 35เลือกโจเซกิ (Joseki) ตามทิศทาง ไม่ใช่ตามความจำ

โจเซกิทุกแบบ "เสมอกัน" ในมุมนั้น แต่ผลลัพธ์ทั้งกระดานต่างกันมาก คนที่ท่องโจเซกิแต่ไม่ดูทิศทางจะแพ้คนที่รู้แค่ 3 โจเซกิแต่ใช้ถูกที่

• ถามก่อนเลือก: โจเซกินี้จะทิ้งกำแพงไว้ด้านไหน และด้านนั้นมีหมากเรารออยู่ไหม
• ถ้าคู่ต่อสู้มีกำแพงอยู่แล้วด้านหนึ่ง อย่าเลือกโจเซกิที่ทำให้เราได้กำแพงด้านเดียวกัน
• โจเซกิที่ให้พื้นที่มุมเหมาะเมื่อเราตามอยู่และต้องการแต้มแน่นอน

บทที่ 36ระยะการขยาย (Extension) — กฎ n+1

กำแพงสูงเท่าไหร่ ควรขยายออกไปเท่าไหร่ มีสูตรที่ใช้ได้เกือบทุกครั้ง

• กำแพงสูง n ชั้น → ขยายออกไป n+1 ช่อง (นับช่องว่างระหว่างหมากกับจุดที่ขยาย)
• กำแพง 2 ชั้น ขยาย 3 ช่อง · กำแพง 3 ชั้น ขยาย 4 ช่อง
• ขยายสั้นกว่าสูตร = เสียโอกาส · ขยายยาวกว่าสูตร = ถูกบุกเข้ามาแบ่ง
• หมากเดี่ยวบนเส้นที่ 3 ขยาย 2 ช่องได้ฐานที่มั่นคง บุกเข้ามาตรงกลางได้ยาก — ยังไม่ใช่ชีวิตที่สมบูรณ์ แต่ไม่ต้องรีบเดินเพิ่ม

บทที่ 37บุกรุก (อุจิโคมิ-Uchikomi) ที่ริม: เมื่อไหร่บุกได้จริง

ช่องว่างริมกระดานมีขนาดที่บอกได้เลยว่าบุกเข้าไปแล้วรอดหรือไม่

• หมากบนเส้นที่ 3 ขยาย สองช่อง (ว่างสองจุด): บุกเข้าไปตรงกลางไม่ได้ ถ้าจะเล่นให้ลดจากข้างนอก
• ขยาย สามช่อง (ว่างสามจุด): บุกที่เส้นที่ 3 ตรงกลางได้ ผู้บุกมักไม่ได้ตั้งชีวิตในที่ว่างนั้นเอง แต่หนีออกกลางกระดานหรือลอดใต้ไปเชื่อม
• ช่องว่างยิ่งกว้าง ผู้บุกยิ่งมีที่ขยายตั้งฐานได้ในตัวเอง
• ก่อนบุกให้ดูว่าคู่ต่อสู้มีกำแพงหนาอยู่ด้านหลังไหม ถ้ามี ให้ลดจากข้างนอกแทนเสมอ

บทที่ 38ลดพื้นที่จากข้างนอก (เคชิ-Keshi)

ไม่ใช่ทุกโครงที่ต้องบุกเข้าไป การเดินแตะขอบโครงจากข้างนอกมักได้ผลดีกว่าและปลอดภัยกว่ามาก

• บุกรุก = เข้าไปตั้งชีวิตข้างใน เสี่ยงแต่ได้เยอะ
• ลดพื้นที่ = เดินขอบโครงจากข้างนอก ปลอดภัยแต่ได้น้อยกว่า
• ถ้ากำลังนำอยู่ → ลดพื้นที่ · ถ้าตามอยู่ → บุกรุก
• จุดลดที่ดีมักอยู่บนเส้นที่ 4–5 ตรงกลางโครงพอดี

บทที่ 39โมโย (Moyo) — สร้างโครงใหญ่ และรับมือโครงของเขา

โมโยคือโครงกว้างที่ยังไม่ได้ล้อมเสร็จ มันยังไม่ใช่พื้นที่ แต่มีศักยภาพจะเป็น ความยากคือรู้ว่าเมื่อไหร่ควรขยาย และเมื่อไหร่ควรเปลี่ยนเป็นพื้นที่จริง

• ขยายโมโยด้วยตาที่ทำให้ใหญ่ขึ้นสองทางพร้อมกัน
• อย่าล้อมโมโยให้แน่นเร็วเกินไป — ได้พื้นที่เล็กกว่าที่ควร
• ถ้าคู่ต่อสู้มีโมโยใหญ่ ต้องเข้าไปก่อนมันจะล้อมเสร็จ ยิ่งรอยิ่งยาก
• ใช้การโจมตีกลุ่มที่บุกเข้ามาเพื่อได้กำไร ไม่ใช่เพื่อฆ่า (บท 25)

บทที่ 40แตะไหล่ (Shoulder hit) และครอบหัว (Cap) — กดจากข้างบน

สองเทคนิคนี้ใช้กับหมากที่อยู่คนเดียวบนริม เพื่อลดโครงของคู่ต่อสู้โดยไม่ต้องบุกเข้าไปข้างใน เราได้ความหนาหันเข้ากลาง ส่วนเขาได้พื้นที่ริมเล็ก ๆ

• แตะไหล่ใช้กับหมากบนเส้นที่ 3 — ถ้าเขาคลานไปตามเส้นที่ 3 เขาได้พื้นที่น้อย เราได้กำแพง
• ครอบหัวใช้กับหมากบนเส้นที่ 4 หรือกลุ่มที่กำลังจะออกกลาง
• ก่อนเล่น ดูว่ากำแพงที่จะได้หันไปทางที่มีหมากเรารออยู่ไหม — ถ้าไม่มี ความหนานั้นอาจไม่มีค่า
• ใช้เมื่อกำลังนำ หรือเมื่อโครงของเขายังไม่ใหญ่พอให้บุก

บทที่ 41ซาบากิ (Sabaki) — เล่นเบาเมื่ออยู่ในเขตของเขา

เมื่อหมากของเราอยู่ในเขตที่คู่ต่อสู้แข็งกว่า การพยายามรักษาทุกเม็ดคือทางแพ้ ซาบากิคือการเล่นเบา ยอมเสียบางเม็ด เพื่อให้กลุ่มที่เหลือตั้งตัวได้เร็วและไม่ถูกไล่เป็นเป้า

• เล่นเบา: ตาที่แตะแล้วหันไปได้หลายทาง ดีกว่าตาที่หนักแน่นแต่ติดอยู่ที่เดียว
• ยอมทิ้งหมากที่ถูกล้อมแล้ว — ใช้มันเป็นหมากขู่หรือเป็นอาจิไว้ทีหลัง (บท 28)
• หาฐานกับทางออกกลางกระดานให้ได้อย่างน้อยหนึ่งอย่าง
• อย่าเดินตาที่ทำให้กลุ่มหนักขึ้นแต่ไม่ได้ห้อง — กลุ่มหนักคือเป้าที่คู่ต่อสู้ไล่ได้ฟรี (บท 26)

บทที่ 42โจมตี (Attack) เพื่อกำไร ไม่ใช่เพื่อฆ่า

ผู้เล่นระดับคิวส่วนใหญ่ไล่เพื่อจะฆ่า แล้วพอฆ่าไม่ได้ก็เสียเปรียบ ผู้เล่นที่แข็งกว่าไล่เพื่อเก็บกำไรระหว่างทาง และไม่สนว่าสุดท้ายจะฆ่าได้หรือไม่

• ไล่จากด้านที่ทำให้เราได้พื้นที่หรือความหนาไปด้วย
• ห้ามแตะกลุ่มที่กำลังไล่โดยตรง — การแตะทำให้เขาแข็งขึ้น
• ถ้าเขาตั้งชีวิตได้เล็ก ๆ แต่เราได้กำแพงใหญ่ นั่นคือชนะแล้ว
• เลิกไล่ทันทีเมื่อเขาได้สองห้อง อย่าเดินเพิ่มอีกตาเดียว

บทที่ 43ตั้งรับ (Defense) เป็น — รู้ว่าเมื่อไหร่ควรยอม

การยอมเสียบางอย่างเพื่อรักษาส่วนใหญ่ คือทักษะที่แยกคนคิวกลางออกจากคิวต้น

• หมากสองสามเม็ดที่ไม่มีหน้าที่แล้ว ปล่อยทิ้งได้ อย่าลากไปทั้งเกม
• กลุ่มที่มีสองห้องแล้ว ห้ามเดินเพิ่ม เด็ดขาด
• ถ้าต้องเลือกระหว่างช่วยหมากกับยึดจุดใหญ่ ให้นับเป็นแต้มก่อนตัดสินใจ
• การหนีด้วยหมากที่ไม่มีที่ไป คือการสร้างเป้าให้คู่ต่อสู้ไล่ฟรี

บทที่ 44ประเมินทั้งกระดาน (Positional judgment)

ทุก 30 ตา ให้หยุดแล้วถามสามคำถาม แค่นี้ก็เปลี่ยนคุณภาพการตัดสินใจไปทั้งเกม

• ใครนำอยู่ — นับพื้นที่คร่าว ๆ แล้วลบโคมิ
• กลุ่มไหนอ่อนแอที่สุดในกระดาน — ของฉันหรือของเขา
• จุดที่ใหญ่ที่สุดที่ยังว่างอยู่คือจุดไหน
• ถ้านำ → เล่นปลอดภัย ปิดจุดอ่อน · ถ้าตาม → สร้างความยุ่งเหยิง

บทที่ 45มือนำ (เซนเต้-Sente) กับ มือตาม (โกเต้-Gote) — หัวใจของท้ายเกม

มือนำ = เดินแล้วคู่ต่อสู้ต้องตอบ คุณจึงได้เดินต่อ · มือตาม = เดินแล้วเสียตา คู่ต่อสู้ได้ไปเล่นที่อื่น การเล่นมือนำให้ครบก่อนแล้วค่อยเก็บมือตามใหญ่สุด ทำแต้มต่างกันได้หลายแต้มในเกมเดียว

• ลำดับท้ายเกมที่ถูก: มือนำทั้งสองฝ่าย → มือนำฝ่ายเดียว → มือตามเรียงจากใหญ่ไปเล็ก
• ตาที่ "ดูใหญ่" มักเล็กกว่าที่คิด ให้นับเป็นแต้มจริง ๆ
• การเดินมือนำทิ้งไว้เฉย ๆ บางครั้งมีค่ากว่าเล่นทันที เรียกว่าเก็บไว้เป็นหมากขู่

บทที่ 46นับแต้มระหว่างเกม

คนที่นับแต้มไม่เป็น จะเสี่ยงตอนที่ควรปลอดภัย และปลอดภัยตอนที่ควรเสี่ยง นี่คือสาเหตุการแพ้อันดับต้น ๆ ของระดับ 10 คิว

• นับคร่าว ๆ ทุก 30 ตา: พื้นที่ของดำ − พื้นที่ของขาว − โคมิ 6.5 ถ้าผลเป็นบวก ดำนำ
• ถ้านำอยู่ → เล่นปลอดภัย ปิดจุดอ่อน ห้ามบุกรุกเสี่ยง ๆ
• ถ้าตามอยู่ → ต้องสร้างความยุ่งเหยิง บุกรุก หรือสู้โคะ
• นับผิดดีกว่าไม่นับเลย — นับบ่อย ๆ แล้วจะแม่นเอง

บทที่ 47ท้ายเกม (โยเซะ-Yose): คิดเป็นแต้ม

ท้ายเกมคือส่วนที่คนไทยระดับคิวเสียแต้มมากที่สุด เพราะเล่นตามความรู้สึกว่า "ตรงนี้ดูใหญ่" แทนที่จะนับ

• ค่าของตาหนึ่ง = ผลต่างระหว่าง "ถ้าฉันเดิน" กับ "ถ้าเขาเดิน"
• ฮาเนะแล้วต่อที่เส้นแรกในรูปพื้นฐาน มีค่า 2 แต้มแบบมือตาม (ดูแผนภาพ) — แต่ถ้าตานั้นบังคับให้คู่ต่อสู้ต้องตอบต่อ มันกลายเป็นมือนำ (เซนเต้-Sente) และมีค่ามากกว่านั้นมาก จึงต้องดูทุกครั้งว่าเป็นแบบไหน
• จุดที่ดูเล็กแต่เป็นมือนำ มักใหญ่กว่าจุดที่ดูใหญ่แต่เป็นมือตาม
• ฝึกโดยเล่นจนจบเสมอ ห้ามยอมแพ้กลางเกม

บทที่ 48ท้ายเกม (โยเซะ-Yose): ลำดับที่ถูกต้อง

รู้ค่าของแต่ละตาแล้วยังไม่พอ ต้องเล่นตามลำดับที่ถูกด้วย ลำดับผิดทำให้เสียหลายแต้มต่อเกมโดยไม่รู้ตัว

• 1. มือนำ (เซนเต้-Sente) ของทั้งสองฝ่าย (ใครเดินก็บังคับให้อีกฝ่ายตอบ) — เล่นก่อนเสมอ
• 2. มือนำฝ่ายเดียว (เราเดินแล้วเขาต้องตอบ แต่เขาเดินแล้วเราไม่ต้องตอบ)
• 3. มือตาม (โกเต้-Gote) เรียงจากใหญ่ไปเล็ก
• 4. ดาเมะ (จุดที่ไม่เป็นของใคร) เก็บท้ายสุด

บทที่ 49ท้ายเกม (โยเซะ-Yose): เบียด (ฮาเนะ-Hane) แถวหนึ่งแล้วต่อ

บท 30–31 สอนให้คิดค่าของตาเป็นแต้ม บทนี้คือเทคนิคที่เกิดในแทบทุกเกม: เมื่อเส้นแบ่งเขตลงมาถึงแถวสองแล้วแถวหนึ่งยังเปิดอยู่ ใครได้เบียด (ฮาเนะ-Hane) ที่แถวหนึ่งก่อน แล้วต่อ จะดันเส้นแบ่งเขตเข้าไปในเขตของอีกฝ่ายได้หนึ่งช่อง

• ก่อนฮาเนะ นับลมหายใจ: หมากที่ฮาเนะเข้าไปจะถูกอาตาริทันที (ภาพที่สอง) ต้องมีจุดต่อที่ปลอดภัย ไม่งั้นเสียทั้งหมากและเขต
• ถูกฮาเนะใส่ อย่าเพิกเฉย: ถ้าไม่กัน คนฮาเนะจะเดินลึกเข้ามาอีก — กันแล้วค่อยไปเล่นที่อื่น
• ฮาเนะสองฝั่งพร้อมกันไม่ได้: ตาแบบนี้มักมีหลายจุดบนกระดาน — เริ่มจากจุดที่อีกฝ่ายต้องตอบ (มือนำ · บท 48) ก่อนจุดที่เขาไม่ต้องตอบ
• ลิงกระโดด: เมื่อเรามีหมากที่แถวสองและเขตของเขาตามขอบยังเปิดกว้าง ไถลลงแถวหนึ่งระยะตาม้าใหญ่ได้ลึกกว่าฮาเนะมาก — แต่ลำดับตอบขึ้นกับรูปรอบ ๆ และเครื่องแก้โจทย์ของแอปยังพิสูจน์รูปนี้ไม่ได้ (บริเวณใหญ่เกินที่ค้นจนจบ) บทนี้จึงไม่ใส่ลำดับ ลองตาแบบนี้ในเกมแล้วให้ AI ตรวจตอนทบทวน (บท 34)

บทที่ 50ท้ายเกม (โยเซะ-Yose): มือนำสองทาง (เซนเต้สองทาง-Double sente) และมือนำย้อนกลับ (เซนเต้ย้อนกลับ-Reverse sente)

บท 31 บอกลำดับท้ายเกมไว้แล้ว บทนี้ขยายสองคำที่อยู่ในลำดับนั้น ซึ่งเป็นตาที่คนระดับคิวมองข้ามบ่อยที่สุด

• มือนำสองทาง: จุดที่ใครได้เล่นก่อนก็เป็นมือนำ (เซนเต้-Sente) ของคนนั้น — ใหญ่ที่สุดในท้ายเกม เห็นเมื่อไหร่ให้เล่นทันที
• มือนำย้อนกลับ: ตาที่เราเล่นแล้วเป็นมือตาม (โกเต้-Gote) แต่ไปปิดมือนำของคู่ต่อสู้ไว้ — มีค่าประมาณสองเท่าของตามือตามธรรมดาที่ขนาดเท่ากัน
• ลำดับ: มือนำสองทาง → มือนำของเรา → มือนำย้อนกลับ → มือตามจากใหญ่ไปเล็ก
• ถ้าไม่แน่ใจว่าตาไหนเป็นแบบไหน ให้ถามว่า "ถ้าเขาได้เล่นตรงนี้ก่อน เราต้องตอบไหม"

บทที่ 51สู้โคะ (Ko) อย่างมีเหตุผล

โคะไม่ใช่เรื่องดวง มันคือการคำนวณ: ค่าของโคะเท่าไหร่ และเรามีหมากขู่ที่ใหญ่พอกี่ตา

• ก่อนสู้โคะ ให้ตอบสองข้อ: ถ้าแพ้โคะเสียกี่แต้ม และฉันมีหมากขู่กี่ตาที่เขาไม่ตอบไม่ได้
• หมากขู่ที่ดีคือตาที่ถ้าไม่ตอบแล้วเสียมากกว่าค่าโคะ
• อย่าใช้หมากขู่ใหญ่ก่อน เก็บไว้ทีหลัง ใช้ตัวเล็กนำ
• ถ้าไม่มีหมากขู่เลย อย่าเริ่มโคะ — ยอมเสียตรงนั้นแล้วไปเล่นที่อื่นดีกว่า

บทที่ 52วิธีทบทวนเกมที่ได้ผลจริง

การเล่นเกมเยอะโดยไม่ทบทวน ทำให้ก้าวหน้าเกือบเป็นศูนย์ ไม่ว่าจะเล่นกี่พันเกม ทบทวนเฉพาะเกมที่แพ้ก็เพียงพอ และให้ดูแค่ 3 จุด

• 1. กลุ่มไหนของฉันตาย และมันเริ่มมีปัญหาตั้งแต่ตาที่เท่าไหร่
• 2. ตาไหนที่ AI บอกว่าเสียแต้มเกิน 10 (ดูแค่ 3 ตาที่แย่ที่สุดพอ)
• 3. ตาแรกที่กราฟความได้เปรียบเริ่มพลิก — ตานั้นสำคัญกว่าตาที่แย่ที่สุด

ลำดับที่ถูกคือ ทบทวนด้วยตาตัวเองก่อน จดสมมติฐานลงไป แล้วค่อยเปิด AI เช็ค ถ้าเปิด AI ก่อน สมองจะไม่ได้ฝึกอ่านเลย

บทที่ 53ใช้ AI ทบทวนอย่างถูกวิธี

AI อย่าง KataGo บอกได้ว่าตาไหนผิด แต่ไม่บอกว่าทำไม ถ้าใช้ผิดวิธีจะกลายเป็นการดูคำตอบโดยไม่ได้ฝึกสมองเลย

• ลำดับที่ถูก: ทบทวนด้วยตาตัวเองก่อน จดสมมติฐานลงไป แล้วค่อยเปิด AI เช็ค
• ดูแค่ 3 ตาที่เสียแต้มมากที่สุด ไม่ต้องดูทั้งเกม
• ตาที่สำคัญที่สุดคือ "ตาแรกที่กราฟเริ่มพลิก" ไม่ใช่ตาที่แย่ที่สุด
• อย่าท่องตาที่ AI แนะนำ ให้ถามว่า "หลักคิดอะไรที่ทำให้ตานั้นดีกว่า"

บทที่ 54เวลาและเบียวโยมิ (Byoyomi)

การแข่งจริงมีเวลาจำกัด คนที่ใช้เวลาไม่เป็นจะแพ้ทั้งที่ฝีมือถึง

• ใช้เวลาเยอะกับ 3 ช่วง: การเลือกทิศทางตอนต้นเกม การตัดสินใจบุกหรือลด และจุดชี้ขาดของการปะทะ
• อย่าใช้เวลากับโจเซกิที่ท่องได้อยู่แล้ว
• พอเข้าเบียวโยมิ ให้เล่นเร็วขึ้นแต่เป็นระบบ: นับลมหายใจก่อนเสมอ
• ฝึกโดยตั้งเวลาจริงในการเล่นทุกเกมช่วงสัปดาห์ก่อนแข่ง

บทที่ 55มารยาท (Etiquette) บนกระดานและการไปแข่ง

หมากล้อมมีธรรมเนียมมาหลายร้อยปี คนที่เล่นเก่งแต่ไม่รู้มารยาทจะทำให้คู่เล่นอึดอัด ส่วนมือใหม่ที่รู้มารยาทจะได้รับการต้อนรับทุกชมรม — ส่วนใหญ่เป็นเรื่องง่ายที่ทำได้ตั้งแต่เกมแรก

• ก่อนเริ่ม: ทักทายคู่เล่น (ธรรมเนียมญี่ปุ่นคือโค้งเล็กน้อยแล้วพูดว่า "โอเนไงชิมัส" — ขอฝากตัวด้วย) · ถ้าฝีมือเท่ากันให้เสี่ยงทายสีด้วยการจับหมากทาย (นิกิริ): คนหนึ่งกำหมากขาวไว้ในมือ อีกคนวางหมากดำหนึ่งเม็ด (ทายคี่) หรือสองเม็ด (ทายคู่) ทายถูกได้ถือดำ
• วางหมาก: คีบหมากด้วยนิ้วชี้กับนิ้วกลาง วางลงที่จุดแล้วปล่อย — วางแล้วห้ามเปลี่ยนหรือขอคืน (ตาแรกที่ปล่อยมือคือตาจริง) · อย่าเขี่ยหมากในถ้วยเล่นระหว่างคิด เสียงรบกวนคู่เล่น
• เชลย: หมากที่จับได้ใส่ไว้ในฝาถ้วยของตัวเอง ให้อีกฝ่ายเห็นได้ — ตอนนับแบบญี่ปุ่นต้องใช้ (บท 37)
• ระหว่างเกม: ไม่วิจารณ์ตาของคู่เล่น ไม่บ่นเสียงดัง คนดูห้ามพูดหรือชี้ · เดินด้วยมือไหน กดนาฬิกาด้วยมือนั้น (บท 33)

• ยอมแพ้เป็นเรื่องสุภาพ: เมื่อแพ้ชัดแล้ว การยอมแพ้คือการให้เกียรติคู่เล่น — ทำได้โดยพูดว่ายอมแพ้ หรือวางเชลยสองเม็ดบนกระดาน ส่วนการเล่นต่อไปเรื่อย ๆ ในเกมที่ไม่มีทางกลับ ถือว่าไม่สุภาพ
• จบเกม: ทั้งสองฝ่ายผ่านติดกัน แล้วตกลงกันว่ากลุ่มไหนตาย ถ้าไม่ตรงกันให้เล่นต่อเพื่อพิสูจน์ ไม่ใช่เถียงกัน
• หลังเกม: ขอบคุณคู่เล่น (ญี่ปุ่นพูดว่า "อาริงาโตะ โกไซมาชิตะ") เก็บหมากลงถ้วยให้ถูกสี · ถ้าคู่เล่นชวนทบทวนเกมด้วยกัน รับไว้ — เป็นการเรียนที่ดีที่สุดอย่างหนึ่ง
• ออนไลน์ก็เหมือนกัน: ทักทายและพิมพ์ขอบคุณ ไม่หนีออกจากเกมที่กำลังแพ้ ไม่ถ่วงเวลา และห้ามใช้ AI ระหว่างเกม — ทุกเว็บถือว่าโกง ใช้ AI ได้ตอนทบทวนหลังจบเท่านั้น (บท 34)

ไปแข่งครั้งแรก: แจ้งระดับฝีมือตามจริงตอนสมัคร — ระดับที่แจ้งใช้จับคู่และคิดหมากต่อ (บท 39) แจ้งต่ำกว่าจริงเพื่อชนะง่ายคือการเอาเปรียบคนอื่น · ซ้อมเล่นกับนาฬิกาก่อนวันแข่งให้ชิน · อ่านกติกาของรายการนั้นก่อน (ญี่ปุ่นหรือจีน · โคมิเท่าไร · เวลาเท่าไร) และแพ้ก็ยังได้เกมมาทบทวน ซึ่งมีค่ากว่าผลแพ้ชนะ

บทที่ 56เกมต่อหมาก (Handicap) — เมื่อฝีมือห่างกัน

เมื่อฝีมือห่างกันมาก เกมปกติจะไม่มีใครได้ฝึกอะไร เกมต่อหมากให้ฝ่ายที่อ่อนกว่าถือดำ วางหมากบนจุดดาวไว้ก่อนเริ่ม แล้วให้ขาวเดินก่อน เกมจึงสูสีพอให้ทั้งสองฝ่ายต้องเล่นเต็มที่

• จำนวนหมากต่อโดยประมาณเท่ากับระดับที่ห่างกัน เช่น ห่างกันสี่ระดับ ต่อสี่เม็ด · บน 19×19 ต่อได้สูงสุดเก้าเม็ด
• ขาวเดินก่อน และโคมิเหลือ 0.5 แค่พอไม่ให้เสมอ
• ถือดำ: หมากต่อคือกำลังที่ได้มาก่อน ใช้มันไล่ขาว เล่นหนาไว้ และอย่าตกใจเมื่อขาวบุกเข้ามา
• ถือขาว: ต้องสร้างความยุ่งเหยิงและรอให้ดำพลาด — ถ้าเล่นเรียบ ๆ ขาวมักแพ้

บทที่ 57จากคิว (Kyu) สู่ดั้ง (Dan) — ความจริงที่ต้องยอมรับ

ถึงจุดหนึ่งการเรียนเองล้วนจะตัน ไม่ใช่เพราะขี้เกียจ แต่เพราะจุดอ่อนระดับนั้นเป็นเรื่องการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ที่มองไม่เห็นด้วยตัวเอง

• เรียนเองล้วนพาไปได้ประมาณ 1–3 ดั้ง หลังจากนั้นเกือบทุกคนต้องมีคนสอน
• ทางเลือกที่ไม่ต้องเดินทาง: Yunguseng Dojang, ติวเตอร์รายชั่วโมงใน OGS, คอร์สออนไลน์
• เริ่มหาโค้ชได้ตั้งแต่ประมาณ 5 คิว — ก่อนหน้านั้นเรียนเองคุ้มกว่า
• ขั้นคิว/ดั้งของไทยได้จากการแข่งและการสอบกับสมาคมกีฬาหมากล้อมแห่งประเทศไทยเท่านั้น เรตในแอปนี้หรือในเว็บต่างประเทศใช้แทนไม่ได้